do góry
  • Godziny pracy urzędu:
    poniedziałek - piątek:
    8.00 - 16.00
    e-mail
  • Pl. Jana Pawła II 6
    06-400 Ciechanów
  • tel.
    23 674 92 00
    fax
    23 672 29 63
Ciechanów herb
Głosowanie na projekty Budżetu Obywatelskiego Jak załatwić sprawę w Urzędzie MiastaNumery kont bankowych Urzędu MiastaFanpage urzędu na FACEBOOKU

Poniższe opracowanie powstało na podstawie źródeł, które zostały wyszczególnione pod tekstem. Zachęcamy do głębszego zainteresowania się historią naszego grodu, jak dotąd niejednoznacznie opisywaną, przy wykorzystaniu fragmentarycznie zachowanych informacji źródłowych.

Według legendy, założycielem Ciechanowa był legendarny Ciechan, który w prasłowiańskich czasach szukał dogodnego miejsca na osiedlenie. Trafił na wysoką górę otoczoną rozlewiskiem szerokiej rzeki, położoną wśród urodzajnych gleb i rozległych, pełnych grubego zwierza borów. Zbudował na niej domostwo i spłodził ze swoją żoną dziesięciu synów, z którymi wzniósł drewniany, obszerny gród.

Przeprowadzone badania archeologiczne na ciechanowskim grodzisku usytuowanym na Farskiej Górze wykazały istnienie tu osadnictwa już w VII w. Na X-XI w. datowane są fragmenty wałów ziemnych licowanych kamieniem polnym. Ponadto, na północ od grodziska, natrafiono na ślady osady podgrodowej, nieopodal zaś na cmentarzysko z XII w.

Pierwsza pisana wzmianka o grodzie ciechanowskim – castrum – pochodzi z 1065r. Był to dokument wystawiony przez Bolesława Śmiałego dla Benedyktynów mogileńskich, mocą którego mogli stąd pobierać dziesięcinę. Charakter danin świadczył o istnieniu dużej i bogatej osady targowej.

Rozwojowi osady sprzyjały warunki topograficzne. Usytuowana przy przeprawie przez rzekę Łydynię, na skrzyżowaniu szlaków handlowych z północy na południe (w kierunku ziemi Prusów – starożytny szlak bursztynowy) i z zachodu na wschód Europy oraz w pobliżu granicy prusko-mazowieckiej stała się ważnym elementem obrony kraju.  Ciechanów wysunął się na czoło północnomazowieckich grodów i przejął rolę centrum administracyjnego i obronnego regionu. Pełnemu rozwojowi osady przeszkadzały łupieskie najazdy plemion z północy. Od 1180r. napadali na Ciechanów Pomorzanie, Prusowie i Jadźwingowie. W 1337r. straszliwego spustoszenia dokonali Litwini pod wodzą księcia Olgierda. Spłonął wówczas drewniany gród na Farskiej Górze.

W połowie XIII w. notowane jest w Ciechanowie istnienie kasztelanii. W drugiej połowie XIV w. ustały najazdy Litwinów, co zapoczątkowało znaczący rozwój osady. Prawdopodobnie już wtedy ks. Siemowit III nadał Ciechanowowi prawa miejskie, co potwierdził jego syn Janusz I, w 1400r. lokując miasto na prawie chełmińskim. Rozwijało się ono w pobliżu murowanego zamku zbudowanego w połowie XIV w. na wyspie, w zakolu rzeki, niedaleko istniejącego wcześniej drewnianego grodu. Gospodarka miasta rozwijała się, wzrósł popyt na płody rolne, kwitło rzemiosło. W połowie XIV w. Ciechanów stał się stolicą Ziemi Ciechanowskiej (do 1795r.).

Po bezpotomnej śmierci ostatnich książąt mazowieckich, w 1526r. Ciechanów, liczący ok. 2500 mieszkańców, został wraz z Mazowszem włączony do Korony. Miasto bogaciło się dzięki rzemieślnikom, kupcom i rolnikom. Najazdy szwedzkie w 1657 i 1708r. spowodowały jego upadek i zmniejszyły liczbę ludności (do 936 mieszkańców w 1794r.). Po drugim rozbiorze decyzją Sejmu Grodzkiego Ciechanów na krótko stał się stolicą województwa. Pożary i epidemie gnębiły miasto jeszcze do lat 80-tych XIX w. Dopiero w drugiej połowie stulecia zaczął się dla Ciechanowa okres rozwoju. Pobudowana kolej nadwiślańska sprzyjała rozwinięciu drobnego przemysłu. W 1864r. powstał browar, ok. 1870r. cegielnia, w 1882r. cukrownia, a w 1901r. młyn parowy. Rozwijała się oświata i kultura. W 1882r. powstała Ochotnicza Straż Pożarna a w 1906r. oddział Towarzystwa Kultury Polskiej. Sukcesywnie przybywało ludności. Pod koniec XIX w. w Ciechanowie mieszkało przeszło 10 000 osób.

W okresie międzywojennym, mimo kryzysu ekonomicznego, miasto rozwijało się i liczyło ok. 13 650 mieszkańców (w 1921r.). Ciechanów stawał się także coraz prężniejszym ośrodkiem kulturalnym. Powstawały liczne organizacje zawodowe i społeczne, ukazywały się czasopisma regionalne. W 1921r. wydano pierwsze świadectwa maturalne w dwóch gimnazjach - publicznym męskim i prywatnym żeńskim. Otrzymało je 7 chłopców i 5 dziewcząt. W 1937 przystąpiono do rozbudowy sieci elektrycznej i budowy wodociągów. W czasie okupacji, 8 października 1939r. dekretem Hitlera Ciechanów, z sąsiednimi ośmioma powiatami, został włączony do Rzeszy i stał się stolicą Rejencji Ciechanowskiej. Planując przebudowę miasta Niemcy wyburzyli część budynków przy dawnym rynku lokacyjnym oraz wybudowali dzielnicę dla niemieckiego personelu (Bloki).

W wyniku terroru około 40% mieszkańców miasta zginęło w obozach, katowniach i na przymusowych robotach (około 3 700 Żydów i kilkuset Polaków). W Ciechanowie i okolicach działały organizacje podziemne: Armia Krajowa (AK) Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), Bataliony Chłopskie (BCh) i Armia oraz Gwardia Ludowa (AL, GL). 17 stycznia 1945r. Ciechanów został wyzwolony. Wojna skończyła się z ogromnymi stratami ludzkimi i materialnymi. Wszystkie zakłady produkcyjne były zdewastowane, ale już w 1961r. Ciechanów liczył 20 364 mieszkańców. Miasto rozwijało się pomyślnie, powstawały nowe zakłady pracy. Do 1975r. Ciechanów był stolicą powiatu a w latach 1975-1998 województwa ciechanowskiego.   

Kalendarium dziejów miasta  
Ok. 3000 lat p.n.e. Pierwsze ślady pobytu człowieka na terenach dzisiejszego Ciechanowa. Świadczą o tym znaleziska ceramiki i narzędzi kamiennych kultur neolitycznych w pobliżu Farskiej Góry oraz w okolicach Miasta.
IX-X wiek p.n.e. W obrębie Pl. Jana Pawła II (d. Rynek) odsłonięto w trakcie przebudowy 11 grobów popielnicowych kultury łużyckiej z IV/V okresu epoki brązu. Ślady osadnictwa w postaci ułamków naczyń glinianych i brązowego grotu  oszczepu znaleziono w okolicach ul. Wojska Polskiego.
I w. p.n.e.-II w. n.e. Osady kultury przeworskiej (Wandalowie) i wielbarskiej (Goci) odkryto w trakcie badań wykopaliskowych na Pl. Jana Pawła II.
VII wiek Ślady osadnictwa słowiańskiego z VII w. na Farskiej Górze
2 połowa X wieku Mieszko I włącza Mazowsze Północne wraz z Ciechanowem w skład państwa polskiego. Na Farskiej Górze istnieje gród drewniany otoczony wałami ziemnymi licowanymi kamieniem polnym. Ślady osady podgrodowej na północ od grodu.
1034-1047 Samodzielne rządy na Mazowszu sprawuje Masław który w Ciechanowie prawdopodobnie miał jedną ze swoich siedzib.
1047 Kazimierz I Odnowiciel odzyskuje Mazowsze. 
1065 Nadanie Bolesława Śmiałego dla zakonu benedyktynów z wielkopolskiego Mogilna zawiera pierwszą pisemną informację o Ciechanowie jako dużym ośrodku administracyjno-gospodarczym.
1138 Testament Bolesława Krzywoustego czyni z Mazowsza jedną z dzielnic Polski.
XII w. Archeologiczne ślady osadnictwa w okolicach Farskiej Góry: cmentarzysko przy ul. Orylskiej i grób rycerza przy zbiegu ulic Małgorzackiej i Ściegiennego.
1180 Najazd Pomorzan pustoszy Ciechanów i najbliższe okolice.
1222 Najazd Pomorzan i Prusów niszczy Mazowsze Północne aż po Płock.
1244 Prusowie niszczą Mazowsze aż  po sam Ciechanów, gdzie ponoszą klęskę w walce z rycerstwem mazowieckim.
1246 Ponowny najazd Prusów.
1260 Litwini pod wodzą Mendoga niszczą Mazowsze Północne łącznie z Ciechanowem i Płockiem.
1262 Najazd Litwinów i Jaćwingów, śmierć księcia Siemowita I w Ujazdowie. Wydzielenie Księstwa Płockiego. Ciechanów pozostaje w Księstwie Mazowieckim.
1267 Najazd Litwinów, Prusów i Jaćwingów.
1290 Potwierdzona archeologicznie budowa drewnianego grodu na wyspie okolonej bagnistym rozlewiskiem rzeki Łydyni. W miejscu tym powstanie później murowany zamek.
1337 Litwini pod wodzą Olgierda niszczą ostatecznie stary gród, miasto i kościoły.
1 połowa XIV wieku Prawdopodobne nadanie prawa chełmińskiego miastu. Wedle przypuszczeń rynkiem był wówczas obecny Pl. Kościuszki.
1349 Ciechanów awansuje do godności osobnego księstwa. Kazimierz I (1329-1355) - syn Trojdena I - jako pierwszy Piast używa tytułu księcia ciechanowskiego. Księstwo istnieć będzie do momentu wygaśnięcia dynastii Piastów Mazowieckich w 1526 r.
Połowa XIV wieku Powstaje Ziemia Ciechanowska, jako jednostka podziału administracyjnego, sądowego i politycznego. Składa się z trzech powiatów: ciechanowskiego, przasnyskiego i czerwińskiego (zwanego później sochocińskim). Jednostka ta o powierzchni 2970,1 km2 utrzyma się do 1795 r. Prawdopodobnie w rejonie obecnego mostu 3 Maja zostaje wybudowany młyn wodny.
Ok. 1355-1370 Budowa pierwszego murowanego zamku. Fundatorem był książę Siemowit III. Rozbudowę kontynuował jego następca książę Janusz I.
1353-1356 Budowa murowanego kościoła parafialnego (Fara) w miejsce zniszczonego drewnianego (1353) i budowa murowanego kościoła i klasztoru OO. Augustianów (1356) fundacji ks. Siemowita III i jego żony Eufemii.
1384-1399 W wyniku przejęcia przez Zakon Krzyżacki Ziemi Zakrzewieńskiej w drodze zastawu, Ciechanów staje się miastem granicznym (linia granicy biegła wzdłuż rzeki Łydyni).
1400 Książę Janusz I przenosi miasto w pobliże zamku i nadaje muprawo chełmińskie, rozszerzając dotychczasowe przywileje.
1409 Wojna z Zakonem Krzyżackim. Mazowsze opowiada się po stronie Polski. Krzyżacy palą Ciechanów. Poświadczona materiałem archeologicznym nieudana próba opanowania ciechanowskiego zamku.
1411 Po raz pierwszy wymieniony jest w źródłach Śmiecin.
1420-1429 Przebudowa zamku na rezydencję książęcą. Muratorem był znany z dokumentów mistrz Niklos. Odnotowano istnienie drugiego młyna wodnego, przypuszczalnie w pobliżu obecnego mostu przy ul. 17 Stycznia (1429).
1441 Pierwsza wzmianka o Gostkowie.
1465 Rycerstwo i szlachta mazowiecka ponoszą klęskę w bitwie z Krzyżakami, która według Jana Długosza rozegrała się pod Ciechanowem.
1466 Dzięki otwarciu drogi do morza, w wyniku pokoju toruńskiego zawartego między Polską a Krzyżakami, mieszczanie ciechanowscy bogacą się na handlu zbożem.
1476 Wielki pożar niszczy miasto i drewniane budynki na Farskiej Górze, gdzie płoną dokumenty licznych nadań dla kościoła parafialnego. Wbrew dotychczasowym ustaleniom pożar nie obejmuje zamku murowanego.
1488 W Ciechanowie mieszkają co najmniej trzy rodziny żydowskie.
1494 Książę Janusz II przekazuje władzę i skarbiec książęcy na zamku w Ciechanowie w ręce starszego brata - Konrada III Rudego.
1526 Wygaśnięcie dynastii Piastów mazowieckich. Wcielenie Księstwa Ciechanowskiego wraz z całym Mazowszem do Korony.
1538 Król Zygmunt Stary potwierdza przywileje księcia Janusza I z 1400 r. W tym samym czasie ma miejsce pożar miasta.
1547 Po śmierci Zygmunta Starego królowa Bona otrzymuje tytułem wdowiej oprawy zamek w Ciechanowie. Miasto rozwija się gospodarczo, następuje też rozkwit kultury i sztuki.
1564 Według lustracji otoczone wałem miasto, o częściowo brukowanych ulicach
posiada 404 domy i ok. 2500 mieszkańców. Były już ponoć 4 kościoły, klasztor i 2 mniejsze świątynie.
1565 W Ciechanowie odbywają się wielkie targi.
1576 Król Stefan Batory potwierdza przywileje miasta.
XVI/XVII wiek Ciechanów osiąga szczyt świetności. Ludność miasta przekracza 3 tysiące.
1602 W mieście szaleje zaraza. Podobne klęski będą miały miejsce w latach: 1616, 1624, 1625, 1631,1648, 1650, 1653 oraz 1660/1661.
1622 Wielki pożar niszczy znaczną część miasta.
1628 Król Zygmunt III Waza potwierdza wszystkie przywileje miasta.
1631 Wielka zaraza doprowadza do zahamowania rozwoju miasta.
1657 Lustracja po wojnach szwedzkich wymienia 53 domy i 318 mieszkańców
1708 Ciechanów niszczą wojska szwedzkie Karola XII. Ponoć miasto zostało całkowicie wyludnione. Sytuację ratuje napływ Żydów.
1716 Szalejąca epidemia cholery całkowicie wyludnia miasto.
1717 W mieście istnieje synagoga.
1725 Pożar – zasięg nieznany.
1726 Król August II Mocny potwierdza przywileje dla Ciechanowa.
1760 Dotychczasowe przywileje potwierdza August III Sas.
1775 W Ciechanowie mieszkało 195 Żydów.
1787 Król Stanisław August Poniatowski potwierdza przywileje mieszczan ciechanowskich.
1789 Delegaci Ciechanowa – Kazimierz Osiński i Maciej Wesołowski – biorą udział w „Czarnej Procesji” i 27 XI w Ratuszu Warszawskim podpisują „Akt Zbratania Miast”. Kościoły św. Małgorzaty, św. Ducha i św. Piotra popadłszy w ruinę zostają rozebrane.
1793 Drugi rozbiór Polski. Sejm Grodzieński podejmuje decyzję o reformie administracyjnej kraju, w wyniku której utworzono województwo ciechanowskie o obszarze 10 000 km2.
1793-1797 Funkcjonuje urząd Prezydenta Miasta Ciechanowa. Prezydentem jest Walenty Świerczewski.
1794 Wojska pruskie wkraczają do Ciechanowa, rozpoczyna się blisko 13-letnia okupacja.
1795 Miasto zostaje włączone do powiatu przasnyskiego.
26 XII 1806 IV Korpus Wielkiej Armii Napoleona wyzwala Ciechanów.
1808 Zanotowano 1359 mieszkańców.
1811 Przekazanie domeny opinogórskiej przez Napoleona I Bonapartego w ręce Wincentego Krasińskiego, roszczącego sobie na tej podstawie prawa również do Ciechanowa, rozpoczyna trwającą do polowy XIX w. walkę miasta o prawo do samostanowienia. W tym roku nastąpiła nieudana próba zorganizowania getta żydowskiego.
1828 W mieście jest 311 rzemieślników, w tym 5 bednarzy, 1 fabrykant oleju, 6 farbiarzy, 6 garbarzy, 1 gwoździarz, 1 introligator, 2 kotlarzy, 6 kowali, 53 krawców, 19 kuśnierzy, 3 kapeluszników, 4 kołodziejów, 47 piekarzy, 4 młynarzy, 2 powroźników, 17 rzeźników, 1 rymarz, 2 smuklerzy, 4 szklarzy, 95 szewców, 6 stolarzy, 1 tkacz, 1 tokarz, 1 waciarz, 1 zegarmistrz i 22 garncarzy.
1831 W rejonie Ciechanowa trwają walki partyzanckie.
1837 Epidemia cholery dziesiątkuje mieszkańców miasta.
1838 Ciechanów liczy 2932 mieszkańców (w tym 1844 Żydów).
1843-1844 Wzniesiony zostaje neogotycki ratusz według projektu Henryka Marconiego.
Około 1850 Założenie obecnego cmentarza grzebalnego przy ul. Płońskiej.
1860 W spisie ludności odnotowano 3537 mieszkańców (w tym 2394 Żydów).
1863 Walki oddziałów partyzanckich w rejonie Ciechanowa.
1864 Uruchomienie browaru parowego, będącego pierwszym większym zakładem przemysłowym.
8 listopada 1864 r. kasata Klasztoru Augustianów. Zakonnicy przeniesieni do klasztoru w Wieluniu.
1865 Miasto liczy 4650 mieszkańców (w tym 3126 Żydów).
1867 Ciechanów staje się siedzibą samodzielnego powiatu.
1872 Ciechanów liczy 5404 mieszkańców.
1877 Uruchomienie kolei nadwiślańskiej, łączącej Warszawę z Gdańskiem. Ciechanów staje się największą na Mazowszu stacją załadunkową zboża.
1880 Zanotowano 5469 mieszkańców; w tym roku rozpoczęto brukowanie wszystkich ulic oraz budowę hotelu „Polonia”.
1882 Uruchomienie cukrowni, największego zakładu przemysłowego w mieście.
1888 Regulacja Łydyni przy cukrowni. Założenie stawów rybnych. Urządzenie Farskiej Góry i grodziska jako parku.
1893 Liczba mieszkańców Ciechanowa osiąga 8047.
Powstaje młyn parowy przy obecnej ul. Kopernika i zakład mechaniczny Leutza przy ul. 3 Maja.
1897 Po kolejnej epidemii cholery liczba mieszkańców spada do 7627 (w tym 4223 Żydów).
1899 Założenie Banku Mieszczańsko-Rolniczego.
1903 Powstaje tajne koło „Victoria” prowadzące nauczanie w języku polskim. Maria Zakrzewska otwiera pierwszą czytelnię publiczną.
1905-1907 Wrzenie rewolucyjne. Strajki szkolne, walka o język polski, manifestacje patriotyczne, wystąpienia i strajki chłopskie. Początki działalności PPS i SDKPiL.
1907 Powstaje Ciechanowskie Towarzystwo Kultury Polskiej, z którym współpracę podjęli Ludwik Krzywicki i Aleksander Świętochowski. Otwarcie Domu Ludowego oraz nowego budynku Spółdzielni Spożywców „Łydynia” (działającej od 1905 r.).
1909 Ciechanów liczył 8776 mieszkańców. Mniej więcej w tym czasie spłonął młyn wodny przy obecnym moście 3 Maja. Nie został odbudowany.
1914 Wybuch I wojny światowej. Walki o Ciechanów trwają od 10 września 1914 r. do 16 lipca 1915 r. Rezultatem działań wojennych były ogromne zniszczenia i epidemia cholery.
1915 Na grodzisku przy klasztorze Niemcy założyli cmentarze wojenne, które istniały do 1928 r.
1918 W mieście założono pierwszą szkołę średnią.
1921 Ukazuje się pierwsze czasopismo „Iskra” wydawane przez Stowarzyszenie Pomocy Koleżeńskiej, działające przy Gimnazjum Męskim w Ciechanowie.
Miasto liczy 11 977 mieszkańców.
1923 Uruchomiono kolejkę wąskotorową do Gruduska.
1925 Powstaje kolejna elektrownia. Pierwszą zniszczono w 1918 r.
1927 Zawiązana zostaje spółka wodna do regulacji rzeki Łydyni.
1930-1932 Ukazuje się „Kronika Ciechanowska” – czasopismo regionalne.
1936 Rok wielkich strajków i manifestacji robotniczych.
1939 Wybuch II wojny światowej. Od 4 IX miasto jest okupowane. Okupacja trwa 1960 dni. 26 X wchodzi w życie dekret Hitlera o utworzeniu Rejencji Ciechanowskiej, obejmującej powiat ciechanowski, działdowki, makowski, mławski, płocki, pułtuski, płoński, ostrołęcki i sierpecki.
1939-1945 Niszczenie pomników kultury narodowej i polskich pamiątek historycznych. Szerzy się terror. Mają miejsce łapanki, aresztowania i egzekucje, ludzi wysyła się do obozów zagłady. Działalność konspiracyjna prowadzona jest na wszystkich frontach walki.
1945 16 I odbywają się masowe egzekucje więźniów. 17 I Ciechanów zostaje wyzwolony z rąk niemieckich przez wojska radzieckie.
1946 Ciechanów liczył 11 831 mieszkańców. Budynki dawnego osiedla niemieckiego (tzw. Bloki) zostały zasiedlone.
1950 Początek budowy chłodni, która wraz z budynkiem mieszkalnym, dała początek dzielnicy przemysłowej.
1975 Ciechanów staje się stolicą województwa. W konsekwencji znacznie zwiększa się ruch budowlany.
1976 Budowa osiedla "Aleksandrówka".
1985 Oddanie do użytku Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego.
1997 Oddanie do użytku Krytej Pływalni.
1999 W wyniku reformy administracyjnej Ciechanów przestaje być miastem wojewódzkim.

Literatura uzupełniająca

  1. Borkowski Alfred, Leżeński Cezary, Klechdy ciechanowskie, Warszawa 1980.
  2. ks. Grzybowski Michał, Ciechanów. Szkic z dziejów parafii, Płock 1988.
  3. Kociszewski Aleksander, 1200 lat Ciechanowa, Ciechanów 1981.
  4. Kociszewski Aleksander, Od „castrum” do „oppidum”, Ciechanów 1991.
  5. Lewandowski Edward, Ciechanowianie. Szkice biograficzne, Ciechanów 2001.
  6. Lewandowski Edward, Ciechanowianie. Szkice biograficzne, część II, Ciechanów 2002.
  7. Miasta polskie w tysiącleciu, t. II, Wrocław-warszawa-Kraków 1967.
  8. Mazowsze ciechanowskie – moja „mała ojczyzna”. Szkice z dziejów regionu, tom I i II, Ciechanów 1996-1997.
  9. Millenium Ciechanowa. Materiały z sesji naukowo-popularnej w dniach 11 i 12 grudnia 1965 r., Ciechanów 1969.
  10. Pazyra Stanisław, Dzieje Ciechanowa i ziemi ciechanowskiej, Ciechanów 1976.
  11. Piotrowicz Dariusz, Ciechanów w latach Drugiej Rzeczpospolitej, Ciechanów 1998.
  12. Zapiski ciechanowskie, tom I-X, Ciechanów 1973-2000.
  13. Kronika Ciechanowska 1930 - 1932

Klawisze Dostępności

Przejdź do menu głównego:
Alt i 0
Przejdź do treści strony:
Alt i 1
Mapa Witryny:
Alt i 2
Wersja kontrastowa:
Alt i 4
Wyszukiwarka:
prawy Alt i W

Zamiast klawisza Alt możesz użyć H